Cơ chế gây bệnh của virus cúm
Virus cúm (Influenza virus) thuộc họ Orthomyxoviridae, là virus RNA sợi đơn âm tính có vỏ bọc lipid. Bộ gen của chúng gồm 8 đoạn RNA mã hóa cho các protein thiết yếu, trong đó có hemagglutinin (HA) và neuraminidase (NA), hai protein bề mặt quan trọng trong quá trình xâm nhập và thoát khỏi tế bào chủ. Quá trình xâm nhập của virus cúm vào tế bào chủ diễn ra theo 4 bước:
- Bám dính và xâm nhập: Protein HA gắn vào thụ thể sialic acid trên bề mặt tế bào biểu mô đường hô hấp, tạo điều kiện cho virus xâm nhập vào tế bào thông qua cơ chế nhập bào qua trung gian endosome.
- Sao chép và tổng hợp protein: Sau khi xâm nhập, bộ gen ARN của virus được vận chuyển vào nhân tế bào chủ để phiên mã và nhân lên. Các protein virus được tổng hợp tại bào tương và lắp ráp thành các hạt virus mới.
- Giải phóng và lan truyền: Virus hoàn chỉnh rời khỏi tế bào chủ nhờ enzym NA, giúp phá vỡ liên kết giữa virus và thụ thể axit sialic, tạo điều kiện cho virus lây lan sang các tế bào khác và tiếp tục chu kỳ nhiễm trùng.
- Gây tổn thương mô: Quá trình nhân lên của virus làm tổn thương lớp biểu mô đường hô hấp, kích hoạt phản ứng viêm và đáp ứng miễn dịch, dẫn đến các triệu chứng như sốt, ho, đau nhức cơ thể và suy giảm chức năng hô hấp.
Cơ chế gây bệnh của Virus cúm
Phân loại virus cúm dựa trên đặc điểm sinh học phân tử
Hiện nay có 3 chủng virus cúm phổ biến nhất là cúm A, B và C; được phân loại dựa trên đặc điểm kháng nguyên của hai loại protein bề mặt là hemagglutinin (HA) và neuraminidase (NA), cùng với khả năng lây lan và gây bệnh. Trong đó, cúm A và B là nguy hiểm nhất.
Cúm A (Influenza A)
Virus cúm A được chia thành các phân nhóm dựa trên đặc tính kháng nguyên của 2 loại glycoprotein bề mặt là hemagglutinin (HA) và neuraminidase (NA). Có 18 phân nhóm HA (H1 – H18) và 11 phân nhóm NA (N1 – N11), tạo ra nhiều phân nhóm khác nhau như H1N1, H5N1, H3N2, ….
Hơn 130 tổ hợp phân nhóm cúm A đã được xác định trong tự nhiên, chủ yếu từ các loài chim hoang dã nên còn được biết đến với tên gọi cúm gia cầm.
Cúm A có thể lây truyền giữa người, động vật có vú (lợn, ngựa) và chim, đặc biệt là thông qua sự tái tổ hợp di truyền giữa các chủng khác nhau. Influenza A thường xuyên xảy ra các biến thể kháng nguyên (antigenic drift) và hoán vị kháng nguyên (antigenic shiftt) làm tăng nguy cơ lây lan và giảm hiệu quả của miễn dịch trước đó.
Bởi vì có nhiều phân nhóm, vật chủ đa dạng cùng tỷ lệ đột biến cao, nên Influenza A có khả năng tạo nên các đại dịch cúm. Đây cũng là lý do vaccine cần cập nhật hàng năm và chúng ta cũng được khuyến cáo cần phải tiêm nhắc lại vaccine cúm để đối phó với chủng cúm mùa mới.
Cúm B (Influenza B)
Cúm B lần đầu tiên được phân lập vào năm 1940 từ một bệnh nhân nhi.
Không có sự phân nhóm dựa trên HA và NA như cúm A, cúm B được chia thành 2 dòng chính là Victoria và Yamagata, dựa trên đặc điểm kháng nguyên.
Virus cúm B lây nhiễm cho người và tiến hóa với tốc độ chậm hơn so với cúm A, nên cúm B không gây ra đại dịch như cúm A nhưng vẫn có thể gây dịch bệnh theo mùa.
Người ta đã chứng minh được rằng hải cẩu có khả năng lây nhiễm virus cúm B, nhưng vai trò của chúng trong việc truyền bệnh vẫn chưa được biết rõ.
Cúm C (Influenza C)
Được xác định vào năm 1950, cúm C ít phổ biến hơn và thường chỉ gây bệnh nhẹ ở người.
Virus cúm C có một loại HA-esterase (HEF) thay vì các protein HA và NA riêng biệt.
Cúm C không gây ra đại dịch và không có phân nhóm phức tạp như cúm A và B.
Thống kê của cụ y tế dự phòng
Ngoài ra, một số nghiên cứu gần đây đã xác định một chủng mới là Influenza D, chủ yếu lây nhiễm ở gia súc và chưa có bằng chứng gây bệnh ở người.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- World Health Organization. Influenza Overview. Available from: https://www.who.int/
- Centers for Disease Control and Prevention. Influenza (Flu). Available from: https://www.cdc.gov/flu/
- Taubenberger JK, Morens DM. The Pathology of Influenza Virus Infections. J Pathol. 2008; 215(2): 182-189.
- Krammer F, Smith GJD, et al. Influenza. Nat Rev Dis Primers. 2018; 4: 3.
- Petrova VN, Russell CA. The Evolution of Seasonal Influenza Viruses. Nat Rev Microbiol. 2018; 16(1): 47-60.
- Paules C, Subbarao K. Influenza. Lancet. 2017; 390 (10095): 697-708..
Sương Sương, Duy Tiến