Thuở trời đất còn chưa được gọi tên, trong cõi hỗn mang chỉ có nước ngọt Apsu và nước mặn Tiamat hòa lẫn vào nhau. Apsu đại diện cho giống đực và dòng nước ngọt mát lành; bên cạnh ông là con rồng cái Tiamat, nữ thần mẹ của vạn vật.

Từ sự giao hòa giữa nước mặn và nước ngọt, các thế hệ thần linh lần lượt được sinh ra. Và cũng như trong nhiều thần thoại khởi nguyên khác, những vị thần đầu tiên rồi sẽ bị lật đổ bởi chính những đứa con ngỗ ngược của mình.

Khi trật tự nguyên sơ bị phá vỡ, Tiamat nổi giận. Bà sinh ra những con quái vật kinh khủng, mong tiêu diệt thế hệ thần linh trẻ để đưa vũ trụ trở về trạng thái ban đầu.

Rồi câu chuyện bước vào một mô-típ quen thuộc: người mẹ đại diện cho hỗn mang và hoang dã bị thế hệ thần linh nam đánh bại, người đứng đầu là Marduk. Thân thể bà bị xé ra và trở thành nguyên liệu để kiến tạo cho cả bầu trời và mặt đất.

Những câu chuyện như vậy không hiếm gặp trong thần thoại của các nền văn minh lớn. Ta có thể nhìn thấy những biến thể của hình tượng người mẹ sáng thế qua Gaia, Nữ Oa, Hậu Thổ nương nương và nhiều vị nữ thần đất mẹ khác trong truyền thuyết phương Đông lẫn phương Tây.

Tuy chỉ là những câu chuyện thần thoại, chúng ta vẫn có thể nhìn thấy trong cách người xưa kể chuyện những dấu tích phản ánh quan niệm của họ về thế giới.

Câu chuyện thường bắt đầu bằng một người mẹ sinh ra thế giới từ dạ con thần thánh của mình. Nhưng sau khi được sinh ra, thế giới ấy lại được những đứa con trai của bà thiết lập trật tự, phân chia và cai trị.

Qua những câu chuyện này, ta có thể nhìn thấy dấu tích của những nền văn hóa từng đề cao quyền năng của giống cái, hoặc ít nhất là từng thừa nhận phụ nữ có một vị trí quan trọng hơn nhiều so với những xã hội phụ quyền về sau. Những bằng chứng khảo cổ liên quan đã được đề cập ở kỳ I.

Dấu tích của cách nhìn ấy cũng có thể được tìm thấy trong văn hóa của một số cộng đồng bản địa ở Tây Nguyên Việt Nam.

Trong thế giới quan của một số đồng bào thiểu số tại Gia Lai, thế giới được chia thành hai phần. Phần thứ nhất là nội giới – không gian của làng bản, gia đình và con người. Phần còn lại là ngoại giới – nơi của rừng sâu, hỗn mang và các Yang, tức những linh hồn hay sức mạnh thiêng liêng cư ngụ ngoài ranh giới của đời sống thường nhật.

Người phụ nữ xuất hiện trong nền văn hóa ấy như một thực thể trung gian.

Trong nội giới, bà là người mẹ, là chủ nhân của gia đình, là người giữ lửa cho gian bếp và truyền lại sự sống cho những thế hệ sau.

Nhưng khi bước sang ngoại giới, người phụ nữ lại có thể trở thành những Yang rừng (Giàng-Yang). Họ mang quyền năng vừa thần bí vừa đáng sợ, giống như những nàng tiên hoặc những mụ phù thủy trong các câu chuyện cổ.

Theo một cách nào đó, người phụ nữ trở thành điểm giao thoa giữa văn minh và hoang dã, giữa trật tự của làng bản và sự điên loạn hỗn mang của rừng sâu. Nàng vừa là điều thiêng liêng cần được tôn kính, vừa là một bí ẩn kích thích dục vọng chiếm hữu và ham muốn chinh phục.

Ta cũng có thể nhìn thấy một hình tượng gần gũi như vậy ở Hestia, nữ thần bếp lửa của Hy Lạp cổ đại.

Hestia là chị cả trong thế hệ những người con của Cronus và Rhea. Bà là người gìn giữ ngọn lửa thiêng ở trung tâm mỗi ngôi nhà, mỗi thành bang và mỗi nghi lễ.

Ngọn lửa của Hestia không phải thứ lửa cuồng bạo thiêu rụi thành trì, mà là ngọn lửa đã được con người thuần hóa: hơi ấm của gian bếp, ánh sáng của gia đình và trật tự nhỏ bé được dựng lên giữa bóng tối mênh mông của thế giới.

Nếu Tiamat là nước mặn nguyên sơ, là người mẹ của hỗn mang, thì Hestia lại là ngọn lửa đã được giữ lại trong một vòng tròn. Một bên sinh ra thế giới bằng sự dữ dội không giới hạn; bên kia duy trì thế giới bằng sự bền bỉ gần như vô hình.

Trong các truyền thống Wicca và Tân ngoại giáo hiện đại, tính nữ thường được biểu tượng hóa qua ba hình thái tương ứng với ba chu kỳ của mặt trăng:

Maiden – Thiếu nữ – trăng non hoặc trăng đang lớn
Artemis, Persephone, Rhiannon, Freya.

Mother – Người mẹ – trăng tròn
Demeter, Isis, Cerridwen.

Crone – Bà lão – trăng tàn
Hecate, Morrigan.

Ở hình thái Maiden, thiếu nữ đại diện cho sự khởi đầu, tuổi trẻ và những khả năng còn chưa bị định hình. Nàng tò mò về thế giới, về cơ thể mình và về con đường đang mở ra phía trước.

Nàng vẫn chưa hoàn toàn bị buộc vào vai trò của người vợ hay người mẹ. Vì vậy, hình tượng thiếu nữ thường mang theo một thứ tự do mong manh: tự do của kẻ chưa bị đời sống gọi tên, nhưng cũng là tự do luôn đứng trước nguy cơ bị người khác chiếm hữu và định nghĩa.

Sau thiếu nữ là người mẹ.

Mother đại diện cho người phụ nữ trưởng thành và thường được thể hiện bằng hình tượng một người phụ nữ đang mang thai. Nhưng nếu chỉ hiểu mẫu tính qua việc mang một hài nhi trong bụng thì có lẽ vẫn còn quá hạn hẹp.

Mẫu tính không chỉ nằm trong khả năng sinh nở, mà còn nằm trong sự dung dưỡng, chăm sóc và bao bọc. Đó là quyền năng cho phép một sinh thể khác tồn tại bên trong mình, rồi tiếp tục nuôi dưỡng nó ngay cả khi nó đã tách khỏi cơ thể mình.

Trong Tarot, hình tượng này được thể hiện qua lá The Empress- Nữ hoàng đại diện cho tính nữ, sự phong nhiêu, sinh trưởng và khả năng nuôi dưỡng.

Trong Đạo Đức Kinh có câu:

Cốc thần bất tử, thị vị Huyền tẫn.
Huyền tẫn chi môn, thị vị thiên địa căn.
Miên miên nhược tồn.
Dụng chi bất cần.

Có thể dịch:

Thần hang bất tử, đó gọi là Huyền tẫn.
Cửa của Huyền tẫn là gốc rễ trời đất.
Miên man như còn mãi.
Dùng đến không bao giờ cạn.

Trong một số cách giải nghĩa cổ, “Huyền tẫn” có thể được hiểu là giống cái sâu thẳm, thậm chí gợi đến cửa sinh thành hay tử cung của vũ trụ.

Nhưng ở một tầng nghĩa rộng hơn, nó biểu thị cho một nguồn lực âm tính: trống rỗng nhưng không cạn, dung chứa mà không chiếm hữu, sinh thành vạn vật nhưng không tranh với muôn loài và vì “bất tranh” nên “nhi thiện thắng”, nuôi dưỡng muôn loài mà không coi mình là chủ tể vạn vật.

Đó là cách người xưa hình dung quyền năng sáng tạo và nuôi dưỡng của tự nhiên qua hình ảnh của giống cái hay một bà mẹ vĩ đại.

Trong Kinh Dịch, lời Đại tượng của quẻ Khôn viết:

Địa thế khôn, quân tử dĩ hậu đức tải vật.

Có thể hiểu:

Thế của đất là Khôn. Người quân tử nên lấy đức dày mà chuyên chở muôn vật.

Đất không tranh với cành cây ngọn cỏ. Đất dung chứa cỏ cây, thú vật, thành quách sông ngòi. Đất nuôi dưỡng tất cả, đồng thời cũng ôm ấp bao dung vạn vật khi sự sống kết thúc và từ đó vạn vật lại sinh sôi từ những điều mục nát.

Bởi vậy, trong nhiều nền văn hóa cổ, vai trò của người phụ nữ và người mẹ thường được đặt cạnh quyền năng sinh trưởng của tự nhiên: bao bọc, nuôi dưỡng, sinh thành và chuyên chở muôn vật.

Những tượng nữ, biểu tượng sinh sản và dấu tích của các tín ngưỡng gắn với đất đai từng khiến một số học giả giả định về sự tồn tại của những nền văn hóa mẫu hệ hoặc những xã hội lấy nữ thần mẹ làm trung tâm.

Tuy nhiên, một hình tượng nữ chưa đủ để chứng minh rằng phụ nữ từng nắm quyền lực chính trị hay xã hội. Điều có thể nói thận trọng hơn là trong nhiều cộng đồng nông nghiệp cổ, khả năng sinh trưởng của đất và năng lực sinh nở của giống cái đã được đặt cạnh nhau trong cùng một trường biểu tượng.

Nếu nhìn trên khung duy vật lịch sử, ta có thể giả định rằng những cộng đồng sống phụ thuộc vào mùa màng thường dành sự thờ phụng đặc biệt cho các vị thần của đất, sinh sản và sự phì nhiêu. Khi quy mô thị tộc tăng lên, nhà nước được hình thành và nhu cầu chiến tranh, chinh phạt trở nên mạnh mẽ hơn, những nam thần mang tính chiến binh và quyền lực chính trị cũng dần chiếm vị trí trung tâm. Như hình tượng của nữ thần Hestia tự nguyện nhường ra tính biểu tượng trong văn hóa Hy Lạp khi nữ thần của bếp lửa và gia đình nhường ra vị trí cho thần minh của khoái lạc và rượu nho. Từ sự tĩnh tại của bếp lửa-gia đình chuyển dời đến những bữa tiệc, men say và trạng thái xuất thần vượt ra khỏi những trật tự thường ngày.

Đây không nhất thiết là bằng chứng về một thiên đường mẫu hệ đã mất. Nhưng ít nhất, nó cho thấy từng có những cách hình dung về quyền lực không hoàn toàn dựa trên kiếm, giáo và sự thống trị.

Sau người mẹ là Crone-bà lão.

Bà thường được xem là hình ảnh của người phụ nữ nhiều kinh nghiệm, người giữ tri thức hoặc một phù thủy.

Kiến thức của bà không nhất thiết đến từ những hệ thống kinh viện được viết thành sách vở. Nó đến từ ký ức, kinh nghiệm, linh cảm, những chu kỳ của tự nhiên và các huyền nhiệm được truyền lại qua nhiều thế hệ. Trong Tarot thường là đại diện cho lá nữ tư tế được đặt song song với lá đại tư tế nói về những tri thức mang tính giáo điều và có tính học thuật hơn.

Hình ảnh bà lão vì vậy thường gắn với phù thủy trong các câu chuyện cổ.

Nhưng ta cũng có thể hiểu bà như hình ảnh của một người phụ nữ đã sống đủ lâu để giành lại quyền tự chủ của mình. Bà không còn cần phải trở nên xinh đẹp để được ham muốn, không còn cần sinh con để được công nhận, cũng không còn quá sợ hãi trước những lời phán xét của thế giới.

Chính vì vậy, bà trở nên đáng sợ.

Không phải vì bà yếu đuối, già nua hay xấu xí, mà vì bà sở hữu thứ tri thức và sự tự do không còn dễ dàng bị kiểm soát.

Thông qua bài viết này, tôi mong chúng ta có thể nhìn lại quá khứ qua những câu chuyện thần thoại, từ đó hiểu thêm một phần quan niệm của người xưa về nữ tính được phô bày trong các biểu tượng.

Nàng có thể là cô thiếu nữ mộng mơ đang bước về phía thế giới. Nàng có thể là người mẹ nước mặn đã sinh ra vạn vật. Nàng cũng có thể là con ác long muốn nuốt chửng tất cả và đưa vũ trụ trở về cõi hỗn mang.

Nhưng có lẽ điều đáng hỏi không phải là người nữ đại diện cho trật tự hay hỗn mang.

Điều đáng hỏi là: khi chúng ta nói về trật tự, đó là trật tự của ai, do ai thiết lập và phục vụ cho điều gì?

Câu hỏi ấy có lẽ mỗi người sẽ có một đáp án riêng.

Nhưng trước khi trả lời, ta cũng nên hoài nghi rằng chính cái thứ chúng ta vẫn gọi là trật tự đôi khi chỉ là chiến thắng của một kẻ đã đánh bại đối phương, lấy thân thể của họ xây dựng nên thế giới, rồi tự viết tên mình lên nền móng ấy.

Tài liệu tham khảo
Inwood, M. (2015). Từ điển triết học Hegel. Nhà xuất bản Hồng Đức; Công ty Cổ phần Sách Phương Nam.

________________________________

𝐓𝐡𝐞 𝐈𝐧𝐡𝐞𝐫𝐞𝐧𝐭 𝐇𝐞𝐫 – 𝐕𝐨̂́𝐧 𝐝𝐢̃ 𝐯𝐞̣𝐧 𝐧𝐠𝐮𝐲𝐞̂𝐧