Cơ chế hình thành viêm gan B mạn tính

Viêm gan B mạn tính phát triển khi hệ thống miễn dịch của cơ thể không thể loại bỏ được virus viêm gan B (HBV), dẫn đến tình trạng nhiễm trùng dai dẳng. Dương tính với HBV trong hơn 6 tháng kể từ lần xét nghiệm máu đầu tiên được chẩn đoán mắc bệnh viêm gan B mạn tính (1).

Theo WHO, năm 2022 có 254 triệu người đang sống chung với nhiễm trùng HBV mạn tính, với 1,2 triệu ca nhiễm mới, ước tính gây ra 1,1 triệu ca tử vong. Nhiễm viêm gan B mắc phải ở tuổi trưởng thành chỉ dẫn đến viêm gan mạn tính ở dưới 5% trường hợp, trong khi nhiễm trùng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dẫn đến viêm gan mạn tính ở khoảng 95% trường hợp (2).

HBV là một loại virus có vỏ bọc với bộ gen DNA dạng vòng và một phần là chuỗi kép có kích thước khoảng 3,2 kb (3).

Sau khi tế bào gan bị nhiễm trùng, bộ gen HBV được đưa vào nhân tế bào, tại đây nó được sửa chữa để tạo thành DNA dạng vòng khép kín liên kết cộng hóa trị (cccDNA), sau đó đóng vai trò là khuôn mẫu để kiểm soát quá trình phiên mã RNA của virus (3). Sự hình thành nhóm cccDNA trong nhân của các tế bào gan bị nhiễm tạo ra một ổ chứa virus mạn tính, dai dẳng, ít bị tác động bởi hệ thống miễn dịch vật chủ dẫn đến tình trạng nhiễm trùng mạn tính. CccDNA đóng vai trò là khuôn mẫu cho quá trình phiên mã RNA và nhân lên của virus. Điều này đảm bảo việc sản xuất liên tục các protein virus tạo điều kiện cho nhiễm trùng mạn tính. Ngoài ra, HBV sử dụng bộ máy sinh sản của tế bào vật chủ bị nhiễm để nhân lên, do đó đảm bảo sự hiện diện liên tục của DNA vius trong các tế bào con (4). 

cccDNA không phải là trở ngại duy nhất đối với việc loại bỏ HBV. Có thể cần phải nhắm mục tiêu vào HBV DNA tích hợp. Ngay cả khi không có khả năng nhân lên, HBV DNA tích hợp cũng là nguồn sản xuất HbsAg (4). HBV DNA tích hợp là quá trình virus viêm gan B (HBV) tích hợp DNA của nó vào DNA của tế bào gan (5).

Xét nghiệm HbsAg, HbeAg, HBV-DNA (6–11)

HbsAg	HbeAg	HBV-DNA
– Hepatitis B surface antigen (Kháng nguyên bề mặt virus viêm gan B) – Là dấu hiệu sớm nhất cho thấy có nhiễm HBV – Bao gồm xét nghiệm định tính và định lượng: + Xét nghiệm định tính cho biết có sự xuất hiện của virus HBV, có bị viêm gan B hay không + Xét nghiệm định lượng nhằm đo lường lượng virus HBV có ý nghĩa đối với theo dõi và điều trị bệnh	– Hepatitis B evelope antigen (Kháng nguyên vỏ virus viêm gan B) – HBeAg (+) xuất hiện sau khi HBsAg (+) – Đánh giá khả năng sao chép và nhân bản của virus – HBeAg không dùng để chẩn đoán nhiễm HBV, nhưng có giá trị về mặt diễn biến giai đoạn của viêm gan B mạn	– Định lượng virus viêm gan B trong máu – Nồng độ DNA của virus trong máu tỉ lệ thuận với nồng độ virus có trong cơ thể người bệnh – Chẩn đoán giai đoạn và tình trạng bệnh – Chỉ số DNA-HBV trong máu cao: nguy cơ biến chứng viêm gan B rất cao như xơ gan hay ung thư gan, ngoài ra khả năng lây nhiễm cũng ở mức báo động
– HBsAg (-): cơ thể không có sự hiện diện của virus viêm gan B	– HBeAg (-) cho thấy hai khả năng: + Virus viêm gan B (HBV) không hoạt động + Virus HBV đột biến gen mã hóa tổng hợp HbeAg	– Chỉ số từ 10^3 – 10^5 copies/ml máu: virus đang ở giai đoạn sao chép chưa mạnh – Chỉ số từ 10^5 – 10^7 copies/ml máu: virus đang ở giai đoạn sao chép tương đối mạnh – Chỉ số từ 10^7 copies/ml máu trở lên: virus đang ở giai đoạn sao chép rất mạnh.
– HBsAg (+): cơ thể đã bị nhiễm virus viêm gan B. Cần làm các xét nghiệm chuyên sâu hơn để đánh giá mức độ và giai đoạn bệnh – HBsAg (+) > 6 tháng, được coi là viêm gan B mạn tính	– HBeAg (+) cho thấy virus viêm gan B đang sinh sôi mạnh mẽ và có khả năng lây nhiễm cao

Sàng lọc biến chứng (12,13)

Viêm gan B mạn tính là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như xơ gan, suy gan và ung thư gan. Viêm gan B mạn tính vẫn chưa có phương pháp điều trị dứt điểm hoàn toàn. Các phương pháp phổ biến điều trị viêm gan B mạn tính nhằm mục đích khống chế hoạt động nhân lên của HBV, giảm tổn thương gan. Viêm gan B mạn tính có thể được điều trị bằng thuốc kháng virus.

Đa số người mắc viêm gan B mạn tính thường không biểu hiện triệu chứng rõ ràng, ngay cả khi đã tiến triển thành xơ gan hoặc ung thư gan giai đoạn đầu. Vì vậy, việc thực hiện các xét nghiệm theo dõi tổn thương khi bị viêm gan B.

Xét nghiệm	Ý nghĩa	Đánh giá
Xét nghiệm men gan (ALT)	– Đánh giá tổn thương gan để xác định có cần điều trị bằng thuốc hay không	– Chỉ số ALT tăng cao: Gan đang bị tổn thương, cần sử dụng thuốc để kiểm soát – Chỉ số ALT bình thường: Người bệnh có thể không cần xét nghiệm thêm, trừ khi có dấu hiệu xơ gan hoặc đang điều trị ung thư bằng hoá chất
Xét nghiệm tải lượng virus bằng PCR (HBV DNA)	– Đánh giá xem tổn thương gan có phải do virus HBV gây ra không – Theo dõi hiệu quả điều trị và khả năng kháng thuốc	– Tải lượng virus giảm hoặc dưới ngưỡng phát hiện: Điều trị hiệu quả – Tải lượng virus cao: Virus đang hoạt động mạnh, cần điều chỉnh phác đồ điều trị
Xét nghiệm HBeAg và anti-HBe	– Đánh giá mức độ hoạt động của virus và gián tiếp phản ánh tải lượng virus trong máu	– HBeAg (+): virus hoạt động mạnh, cần theo dõi để đánh giá diễn biến bệnh. – HBeAg (+) sang HBeAg (-) và anti-Hbe (+): Cơ thể đáp ứng điều trị tốt
Xét nghiệm số lượng tiểu cầu và albumin	– Đánh giá chức năng gan và mức độ tổn thương gan	– Số lượng tiểu cầu giảm dưới 150.000 tế bào/mm³, kết hợp với mức albumin giảm ≤ 3,5 g/dL và thời gian đông máu kéo dài, điều này cho thấy dấu hiệu suy giảm chức năng gan hoặc xơ gan
Xét nghiệm sinh thiết gan	– Đánh giá trực tiếp mức độ tổn thương của mô gan	– Là một thủ thuật xâm lấn nên sinh thiết gan chỉ được thực hiện khi các xét nghiệm khác chưa cung cấp đủ bằng chứng để đưa ra quyết định điều trị
Xét nghiệm AFP (Alpha-Fetoprotein)	– Để tầm soát ung thư gan ở bệnh nhân viêm gan B	– Chỉ số AFP tăng liên tục hoặc vượt mức 500 ng/mL: có nguy cơ cao mắc ung thư gan – Nhiều bệnh nhân ung thư gan vẫn có chỉ số AFP bình thường, nên cần kết hợp với siêu âm gan
Siêu âm gan và siêu âm độ đàn hồi mô gan	– Siêu âm gan: Phương pháp chẩn đoán hình ảnh quan trọng giúp phát hiện các bất thường như khối u hoặc tổn thương gan – Siêu âm độ đàn hồi mô gan (FibroScan) đo độ cứng của mô gan, hỗ trợ đánh giá mức độ xơ hóa hoặc tổn thương mô

Tài liệu tham khảo:

1. Viêm gan B mạn tính có nguy hiểm không? 2024; Available from: https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/viem-gan-b-man-tinh-co-nguy-hiem-khong-vi
2. WHO. Hepatitis B. 2025; Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b
3. Kuen-Nan Tsai. Mechanisms of Hepatitis B Virus Persistence. 2017; Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5741523/#R1
4. Christopher Georgi. Chronic hepatitis B virus persistence: Mechanisms, consequences and implications for achieving cure. 2025; Available from: https://www.elsevier.es/en-revista-annals-hepatology-16-articulo-chronic-hepatitis-b-virus-persistence-S1665268125001632
5. Hoang Hai. Role of hepatitis B virus DNA integration in human hepatocarcinogenesis. 2014; Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4033461/
6. MỤC ĐÍCH, Ý NGHĨA CỦA XÉT NGHIỆM ĐỊNH LƯỢNG VIRUS VIÊM GAN B. 2025; Available from: https://medlatec.vn/tin-tuc/muc-dich-y-nghia-cua-xet-nghiem-dinh-luong-virus-viem-gan-b-s58-n23420
7. Ý nghĩa các xét nghiệm chẩn đoán bệnh viêm gan B. 2024; Available from: https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/y-nghia-cac-xet-nghiem-chan-doan-benh-viem-gan-b-vi
8. Ý nghĩa các xét nghiệm viêm gan siêu vi B. 2024; Available from: https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/y-nghia-cac-xet-nghiem-viem-gan-sieu-vi-b-vi
9. Phạm Văn Ngãi. XÉT NGHIỆM HBSAG CÓ Ý NGHĨA NHƯ THẾ NÀO ĐỐI VỚI BỆNH VIÊM GAN B. 2019; Available from: https://medlatec.vn/tin-tuc/xet-nghiem-hbsag-co-y-nghia-nhu-the-nao-doi-voi-benh-viem-gan-b-s58-n16501
10. Xét nghiệm HBeAg trong chẩn đoán viêm gan B. 2024; Available from: https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/xet-nghiem-hbeag-trong-chan-doan-viem-gan-b-vi
11. HƯỚNG DẪN CÁCH ĐỌC 5 CHỈ SỐ VIÊM GAN B QUAN TRỌNG NHẤT TRÊN KẾT QUẢ XÉT NGHIỆM. 2022; Available from: https://medlatec.vn/tin-tuc/huong-dan-cach-doc-5-chi-so-viem-gan-b-quan-trong-nhat-tren-ket-qua-xet-nghiem-s58-n28601
12. Biến chứng viêm gan B có nghiêm trọng và nguy hiểm không? 2025; Available from: https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/bien-chung-viem-gan-b-co-nghiem-trong-va-nguy-hiem-khong
13. Các xét nghiệm theo dõi tổn thương gan ở bệnh nhân viêm gan B. 2025; Available from: https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/cac-xet-nghiem-theo-doi-ton-thuong-gan-o-benh-nhan-viem-gan-b-vi

Đoàn Thị Hương