So sánh bệnh sinh giữa Nipah virus và SARS – CoV ...

So sánh bệnh sinh giữa Nipah virus và SARS – CoV – 2

 

Đặc điểm Nipah virus SARS-CoV-2
Tác nhân gây bệnh Nipah virus (NiV) là một loại paramyxovirus thuộc chi Henipavirus, phân họ Paramyxovirinae, họ Paramyxoviridae và bộ Mononegavirales (1). SARS-CoV-2 thuộc phân chi Sarbecovirus, dòng beta-coronavirus loại B, phân họ Orthocoronavirinae, họ Coronaviridae và bộ Nidovirales (2).
Nguồn gốc Bệnh Nipah là một bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người do Nipah virus (NiV) gây ra. Dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae là vật chủ tự nhiên của Nipah virus (1,3). COVID-19 là một bệnh do SARS-CoV-2 virus gây ra. Vật chủ động vật của SARS-CoV-2 vẫn chưa được xác định. Tuy nhiên, SARS-CoV-2 được cho là có nguồn gốc từ động vật. Phân tích bộ gen cho thấy dơi có thể là nguồn gốc của SARS-CoV-2 (4,5).
Con đường lây truyền Virus có thể lây truyền sang người qua tiếp xúc trực tiếp với động vật bị nhiễm bệnh như dơi, lợn hoặc ngựa, và qua việc tiêu thụ trái cây hoặc các sản phẩm từ trái cây, chẳng hạn như nước ép chà là tươi, bị nhiễm bẩn bởi dơi ăn quả bị nhiễm bệnh. Virus cũng có thể lây lan giữa người với người (3). Virus lây lan qua đường không khí dưới dạng các hạt hô hấp chứa virus từ người nhiễm bệnh. Khả năng lây truyền cao hơn khi tiếp xúc gần hoặc ở những không gian kín dùng chung. Virus cũng có thể lây lan khi chạm vào các bề mặt bị nhiễm bẩn rồi chạm vào mắt, mũi hoặc miệng (6).
Triệu chứng
  • Ở một số người, nhiễm Nipah virus có thể không có triệu chứng. Tuy nhiên, hầu hết mọi người đều bị sốt và có các triệu chứng liên quan đến não (như đau đầu hoặc lú lẫn) và/hoặc phổi (như khó thở hoặc ho). 
  • Các triệu chứng thường gặp khác bao gồm ớn lạnh, mệt mỏi, buồn ngủ, chóng mặt, nôn mửa và tiêu chảy.
  • Bệnh nặng có thể xảy ra ở bất kỳ bệnh nhân nào nhưng đặc biệt thường gặp ở những người có triệu chứng thần kinh, tiến triển thành phù não (viêm não) và thường dẫn đến tử vong.
  • Hầu hết những người sống sót đều hồi phục hoàn toàn, nhưng các di chứng thần kinh lâu dài đã được ghi nhận ở khoảng 1 trong 5 người đã hồi phục sau căn bệnh này (3).
  • Các triệu chứng phổ biến: Sốt; ớn lạnh; đau họng.
  • Các triệu chứng ít phổ biến hơn: Đau nhức cơ bắp và cảm giác nặng tay hoặc chân; mệt mỏi hoặc kiệt sức nghiêm trọng; sổ mũi hoặc nghẹt mũi, hoặc hắt hơi; đau đầu; đau mắt; chóng mặt; ho mới xuất hiện và dai dẳng; cảm giác tức ngực hoặc đau ngực; hụt hơi; giọng khàn; tê hoặc ngứa ran; chán ăn, buồn nôn, nôn mửa, đau bụng hoặc tiêu chảy; mất hoặc thay đổi vị giác hoặc khứu giác; khó ngủ.
  • Các triệu chứng nghiêm trọng: Khó thở, đặc biệt là khi nghỉ ngơi, hoặc không thể nói thành câu; lú lẫn; buồn ngủ hoặc mất ý thức; đau hoặc tức ngực dai dẳng; da bị lạnh hoặc ẩm ướt, hoặc chuyển sang màu xanh tím; mất khả năng nói hoặc vận động.
  • Các hậu quả tiềm tàng nghiêm trọng: Suy hô hấp, nhiễm trùng huyết, huyết khối tắc mạch (cục máu đông) và suy đa tạng, bao gồm tổn thương tim, gan hoặc thận, và tử vong.
  • Một số người gặp hội chứng hậu COVID-19 phổ biến nhất bao gồm: Mệt mỏi, đau nhức cơ bắp hoặc khớp, khó thở, đau đầu và khó suy nghĩ hoặc tập trung (6).
Thời gian ủ bệnh 

(Thời gian từ khi nhiễm bệnh đến khi xuất hiện triệu chứng)

Thời gian ủ bệnh dao động từ 3 đến 14 ngày. Một số trường hợp hiếm gặp, có thể lên đến 45 ngày (3). Thời gian ủ bệnh thường từ 3 đến 6 ngày, và có thể lên đến 10 ngày, một số có thể dài hơn (6).
Tỷ lệ tử vong Tỷ lệ tử vong cao 40-75% (3). Tỷ lệ tử vong ~1% (7).
Khả năng lây lan

(Hệ số lây nhiễm R0*)

Hệ số lây nhiễm R0 thấp hơn nhiều so với 1 trong hầu hết các trường hợp (8). Hệ số lây nhiễm R0 dao động từ 2 đến 3 (cao hơn đối với một số biến thể) (8).
Cơ chế xâm nhập tế bào Nipah virus (NiV) lây nhiễm vào tế bào chủ thông qua hai glycoprotein, cụ thể là protein G và protein F. Glycoprotein G đóng vai trò trung gian trong việc gắn kết với các thụ thể trên bề mặt tế bào chủ, còn protein F (fusion) tạo điều kiện cho sự dung hợp màng tế bào virus để xâm nhập vào tế bào (1). Sự xâm nhập của SARS-CoV-2 vào tế bào chủ được trung gian bởi glycoprotein S xuyên màng. SARS-CoV-2 kết hợp với angiotensin-converting enzyme 2 (ACE2), một thụ thể tế bào chủ, để tạo điều kiện thuận lợi cho việc xâm nhập vào tế bào đích (2,4).
Cơ chế bệnh sinh
  1. Ở giai đoạn đầu của bệnh, việc phát hiện NiV có thể được thực hiện trong các tế bào biểu mô của phế quản.
  2. Kháng nguyên NiV có thể được phát hiện trong phế quản và phế nang.
  3. Các chất trung gian gây viêm được kích hoạt do nhiễm trùng biểu mô đường thở.
  4. Từ biểu mô hô hấp, virus lan truyền đến các tế bào nội mô của phổi ở giai đoạn muộn của bệnh. 
  5. Virus có thể xâm nhập vào máu và lan rộng, hoặc tự do hoặc liên kết với bạch cầu của vật chủ. Ngoài phổi, lá lách, thận và não cũng có thể là các cơ quan đích dẫn đến suy đa tạng.
  6. Có hai con đường riêng biệt tham gia vào quá trình xâm nhập của virus vào hệ thần kinh trung ương: qua đường máu và theo chiều thuận qua dây thần kinh khứu giác (1).
  1. Trong đường lây truyền qua không khí, các hạt khí dung hô hấp mang SARS-CoV-2 virus bám vào các tế bào biểu mô mũi của đường hô hấp trên.
  2.  Virus di chuyển từ biểu mô mũi lên đường hô hấp trên thông qua quá trình hô hấp. Bệnh biểu hiện với các triệu chứng mệt mỏi, ho khan, sốt và đau nhức cơ.
  3. Virus lây nhiễm vào các tế bào biểu mô phế nang type 2 thông qua ACE2 và bắt đầu nhân lên để tạo ra nhiều nucleocapsid virus hơn.
  4. Tổn thương kéo dài do các tế bào viêm ồ ạt và sự nhân lên của virus dẫn đến mất các tế bào phế nang type 1 và type 2 với tổn thương phế nang lan tỏa, cuối cùng dẫn đến hội chứng suy hô hấp cấp tính.
  5. Đường hô hấp dưới bị tấn công, có thể tiến triển thành bệnh hô hấp nặng, dẫn đến suy hô hấp, suy đa tạng, thậm chí tử vong (4).
Vaccine và thuốc điều trị Hiện tại chưa có thuốc hoặc vaccine nào được phê duyệt để điều trị nhiễm Nipah virus. Một số sản phẩm tiềm năng đang ở các giai đoạn phát triển khác nhau (3). Đã có vaccine. FDA đã cho phép hoặc phê duyệt một số loại thuốc kháng virus được sử dụng để điều trị COVID-19 (9).
Nguy cơ đại dịch WHO xác định nhiễm Nipah virus là một bệnh ưu tiên (3). WHO tuyên bố COVID-19 là đại dịch vào ngày 11/3/2020 (10).

* R0 là một mô tả mức độ lây lan của một bệnh truyền nhiễm. Đó là số ca nhiễm mới trung bình do một người nhiễm bệnh gây ra (11).

  • R0 < 1: Dịch bệnh có khả năng sẽ tự biến mất

Mỗi người nhiễm bệnh chỉ lây lan cho ít hơn một người khác.

Dịch bệnh sẽ tự nhiên suy giảm.

  • R0 = 1: Lây truyền ổn định

Mỗi người nhiễm bệnh lây lan cho đúng một người khác.

Bệnh duy trì ở mức độ ổn định trong cộng đồng.

  • R0 > 1: Nguy cơ bùng phát dịch bệnh.

Mỗi người nhiễm bệnh lây lan cho nhiều người khác.

Bệnh sẽ tiếp tục lây lan nhanh chóng.

TÀI LIỆU THAM CHIẾU

  1. Singh RK, Dhama K, Chakraborty S, et al. Nipah virus: epidemiology, pathology, immunobiology and advances in diagnosis, vaccine designing and control strategies – a comprehensive review. Vet Q. 2019;39(1):26–55. 
  2. Grudlewska-Buda K, Wiktorczyk-Kapischke N, Wałecka-Zacharska E, et al. SARS-CoV-2—Morphology, Transmission and Diagnosis during Pandemic, Review with Element of Meta-Analysis. J Clin Med. 2021;10(9):1962. 
  3. Nipah virus fact sheet [Internet]. [cited 2026 Feb 6]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/nipah-virus
  4. Hao YJ, Wang YL, Wang MY, et al. The origins of COVID‐19 pandemic: A brief overview. Transbound Emerg Dis. 2022;10.1111/tbed.14732. 
  5. Joint WHO-China Study. WHO-convened Global Study of Origins of SARS-CoV-2: China Part. 2021 p. 120. 
  6. Coronavirus disease (COVID-19) [Internet]. [cited 2026 Feb 6]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/coronavirus-disease-(covid-19)
  7. Shervani Z, Ansari SN, Jameel MR, et al. COVID-19 Fatality Rate: A 1% Chance of Dying. Eur J Med Health Sci. 2025;7(6):84–90. 
  8. Goswami S. Why Nipah Virus Isn’t The Next Covid-19: 3 Diseases Might Be Bigger Pandemic Risks. NDTV [Internet]. 2026; Available from: https://www.ndtv.com/health/why-nipah-virus-isnt-the-next-covid-19-3-diseases-might-be-bigger-pandemic-risks-10911981
  9. CDC. Covid. 2026 [cited 2026 Feb 6]. Types of COVID-19 Treatment. Available from: https://www.cdc.gov/covid/treatment/index.html
  10. Coronavirus disease (COVID-19) pandemic [Internet]. [cited 2026 Feb 6]. Available from: https://www.who.int/europe/emergencies/situations/covid-19
  11. Understanding the Basic Reproduction Number (R0): The Key to Tracking Disease Spread [Internet]. GIDEON. [cited 2026 Feb 6]. Available from: https://www.gideononline.com/blogs/understanding-the-basic-reproduction-number-r0-the-key-to-tracking-disease-spread/

Đoàn Thị Hương